FANDOM


Czy nie szukałeś/aś artykułu odwołującego się do czczonego na Rugii i Połabiu Świętowita lub polańskiego Jasza, innych słowiańskich bogów o cechach gromowładnych i suwerennych?

Dla dokładniejszego poznania treści poniższego tekstu odsyła się do artykułów o: nordyckim Thorze, bałtowskim Perkunie, rzymskim Jowiszu, celtyckim Taranisowi i helleńskim Zeusie


[...] I począł władać Włodzimierz w Kijowie sam jeden, i postawił bałwany na wzgórzu za dworem teremnym: Peruna drewnianego z głową srebrną i wąsem złotym, i Chorsa, Dadźboga i Strzyboga, i Simargła, i Mokosza. I składali im ofiary, nazywając ich bogami, i przywodzili syny swoje i córy na ofiarę biesom[1] plugawili ziemię ofiarami swymi. I splugawiła się krwią ziemia ruska i wzgórze to[2] [...]
 Powieść minionych lat; autor: Nestor[3]; str. 77; "O pogańskim życiu Włodzimierza" 
Perun
220px-Perun i Veles

Perun pokonuje Welesa; miejscowość Žrnovnica, dzisiejsza Chorwacja; zabytek datowany na VIII wiek n.e

Informacje
Płeć Męska
Rasa Bóstwo
Status Gromowładca; Naczelny panteonu
Lokalizacja Niebiosa
Rodzina
Ojciec Przypuszczalnie Rod
Rodzeństwo Swaróg; Weles
Partner Prawdopodobnie Mokosz
Dzieci Dziewięć synów i córek zgodnie z koncepcją badaczy południowosłowiańskich
Szczegóły
Dziedzina I i II funkcja zgodnie z koncepcją Aleksandra Gieysztora
Atrybuty Błyskawica, orzeł, siekiera i kwiat
Poświęcone zwierzę Orzeł i jaskółka
Poświęcone drzewo Dąb

Perun, a właściwie Pierkyn (mit. słowiańska) - Dobrze poświadczony na całym obszarze słowiańszczyzny bóg wojny, gór, męskości, przysiąg, zbóż, władzy, deszczu, dębów, burzy, piorunów, wiosny, siły, płodności i urodzaju o cechach uranicznych i suwerennych. Uważane często za bóstwo slawistów, rodzimowierców i miłośników słowiańszczyzny ze względu na jego gromowładny aspekt. Został uwzględniony w ,,Powieści minionych lat", gdzie pojawia się nie tylko jako bóstwo Włodzimierzowe[4], lecz najważniejsze, wyróżnione przez opis, w odróżnieniu do reszty bałwanów[5], które wymieniono jedynie z imion. W dniu 20 lipca na Rusi i słowiańszczyźnie południowej rozpoczynał się tydzień, w trakcie którego oddawano hołd Perunowi po przez składanie ofiar z żywności i zwierząt w świętych gajach (zazwyczaj dębowych) na jego cześć. Był to czas zabaw i odpoczynku, w trakcie którego modlono się do bogów o brak opadów i burz w najbliższych dniach ze względu na dojrzewające w tym czasie zboże. W rekonstruowanych mitach zazwyczaj pojawia się, jako oponent Welesa, innego słowiańskiego boga związanego ze śmierciom, bogactwem i płodnościom tym samym będąc słowiańskim odpowiednikiem indoeuropejskiej postaci gromowładcy w micie wegetacyjnym. Etymologie nazwy bożka wywodzi się od prasłowiańskiego -*perunъ (czyt. Pierun) określającego wyładowanie atmosferyczne, błyskawice (por. polskie "piorun"), co wskazuje na gromowładny aspekt. Widać też związek z leksemem pьrati - "bić, uderzać" (por. polskie "sprać"). Imię zazwyczaj koduje się, jako "ten, który uderza", co ma związek z przypisywanym mu funkcjami wojennym. Początki wiary w gromowładce sięgają najprawdopodobniej czasów wspólnoty bałto - słowiańskiej, a jej pozostałościom może być pokrewny Perunowi bałtyjski Perkun, którego etymologie najlepiej wywodzić od praindoeuropejskiego rdzenia -*perk ("dąb"). Aleksander Gieysztor w "Mitologii Słowian" zasugerował, aby czczonych na niemieckim Połabiu (Prowe, Jarowit) i wyspie Rugii (Świętowita, Porewita, Porenuta i Rujewita) bogów uznać za różne wcielenia Peruna powstałe na wskutek prób kształtowania państwowości i własnej odrębności od państw chrześcijańskich przez plemiona nadbałtyckie. Dodatkowo na terenie dzisiejszej Białorusi i Ukrainy znano boga wiosny, siły, koni, wojny, zbóż i wojny o imieniu Jaryło, który również zdaje się być młodszą hipostazą boga najwyższego. Gieysztor - przekonany do hipotezy francuskiego religioznawcy Georgesa Dumézila na temat pierwotnego podziału indoeuropejskiego społeczeństwa na kapłanów, wojowników i rolników, którzy mieliby mieć własnych trzech patronów tworzących indoeuropejską trójce bogów znaną pod różnymi nazwami w różnych indoeuropejskich kulturach - zakwalifikował Peruna do I i II funkcji (władza nad prawem, kapłaństwem i wojną), a jego chtonicznego przeciwnika do III klasy (patronowanie urodzajowi, bogactwu i rolnikom). Świętym ptakiem Peruna, jak innych bogów gromowładnych był orzeł (symbol władzy) i przypuszczalnie jaskółka, a roślinom - Kosaniec do dziś w języku chorwackim znaną, jako Perunika.

Kontrowersje wokół imienia

W Słowiaństwowierczych stowarzyszeniach religijnych (w tym polskich), jak i w opracowaniach religioznawczych dominuje forma ,,Perun" odnośnie nazwy gromowładnego bóstwa czczonego na terenie słowiańszczyzny. W przypadku Polski znacznie rzadziej spotykaną, a bardziej adekwatną formą na naczelnego słowiańskiego panteonu jest ,,Piorun, Pierun, Grom", gdyż te formy są dobrze poświadczone w przesłankach ludowych, powiedzeniach (,,Do Pioruna!" - stare, polskie przysłowie) i źródłach, gdzie nie wymienia się boga o imieniu Perun, a przesłanki o jego możliwym kulcie stanowią jedynie niepewne badania topograficzne. Aleksander Bruckner w ogóle odrzuca nazwę ,,Perun" uznając przy tym (według jego) poprawną wymowę Pierkyn.

Źródła pisane

Najlepszymi źródłami potwierdzającymi istnienie kultu Peruna są w świetle nauki są staroruskie kroniki. W tekście Słowo i objawienie świętych apostołów napisano:,,ludzie wierzyli w wielu bogów, w Peruna, Chorsa, Dyja i Trojana i wielu innych, ale to byli ludzie". W Chodzenie Bogurodzicy po mękach napisano: ,,za bóstwa uznali ludzi: Trojana, Chorsa, Peruna", zaś Słowo św. Grigorija zanotowało takie uwagi na temat słowiańskiej mitologii i demonologii - ,,[czczą] wiły, Mokosz, Dziwę, Peruna, Chorsa, ród i rodzanice, upiory i brzeginie, i Perepłuta, i obracając się przepijają do niego w rogach". Szczególnie ważna jest najstarsza ,,Powieść minionych lat", gdzie zostaje wymieniony, jako pierwszy i najważniejszy z pośród panteonu Włodzimierza. Wspomina, że jego bałwan go przedstawiający miał srebrną głowę i złote wąsy. Jego znacznie dla pogan potęguje też, że obalenie jego posągu (po chrzcie Włodzimierza) zostało szczegółowo opisane w najstarszym zabytkiem staroruskiego piśmiennictwa, podczas gdy innych bogów nie wymieniono nawet z imienia. Dodatkowo opisano rozpacz jeszcze wtedy nieochrzczonych Rusinów oraz wywiedziono nazwę ,,Ławica Perunowa" od tego boga. Co ciekawe istniał zwyczaj wrzucania małego podarunku do wody w okolicach ławy.



Gdy przyszedł [Włodzimierz z Korsunia do Kijowa], rozkazał bałwany wywracać: owe rozsiekać, a inne na ogień wydać. Peruna zaś kazał przywiązać koniowi do ogona i wlec z góry przez Boryczewo do Ruczaju; dwunastu mężów przystawił bić [go] kijami. To zaś nie dlatego, by drzewo było czujące, jeno na urągowisko biesowi, który zwodził tym obrazem ludzi, niechże więc odpłatę przyjmie od ludzi. [...] Wczoraj czczony przez ludzi, a dziś urągany. Gdy zaś wlekli go Ruczajem ku Dnieprowi, płakali po nim niewierni ludzie [...]. I przywlekłszy, wrzucili go do Dniepru. I przystawił Włodzimierz ludzi, mówiąc: Jeśli gdzie przybije, odpychajcie go od brzegu, dopokąd progów nie minie, a wtedy zostawcie go". Oni zaś rozkazanie spełnili. Gdy puścili i przeszedł przez progi, wyrzucił go wiatr na ławicę[6], i odtąd nazwano ją Ławicą Perunową i tak do dziś dnia ją zowią.
 Powieść minionych lat; autor: Nestor; 41. "Chrzest Rusi[7]"; str. 117 - 119 

Innym ważnym, tym razem bizantyjskim źródłem wymieniającym boga Peruna jest pakt pokojowy zawarty z Rusinami po ich drugiej wyprawie na Bizancjum z 944. Gdy pogański książę Rusi Kijowskiej Igor Rurykowicz[8]zawarł umowę z chrześcijańskim cesarzem Bizancjum - Romanem I Lekapenem, jego wojowie[9] przysięgali na Peruna, w odróżnieniu do "całej Rusi", która klęła się na Welesa. Złamanie umowy miałoby się zakończyć śmiercią z własnego miecza. Dodatkowo jeszcze inne bizantyjskie źródło ,,Historia Wojen" z VI wieku n.e. autorstwa Prokopiusza z Cezarei wspomina o najwyższym słowiańskim bogu, twórcy błyskawicy, któremu składano w ofierze woły i wszystkie inne zwierzęta ofiarne.



[...] te plemiona, Sklawinowie [plemiona naddunajskie] i Antowie [plemiona osiadłe między Dniestrem a Dnieprem] [...] Uważają bowiem, że jeden tylko bóg, twórca błyskawicy, jest panem całego świata i składają mu w ofierze woły i wszystkie inne zwierzęta ofiarne[10].
 "Historia Wojen"; Prokopiusz z Cezarei; VI n.e. 

Powiązania na tle indoeuropejskim

W mitach ludów indoeuropejskich pojawia się prastary motyw ważnego boga piorunów, który dosiadając latającego pojazdu wyprawia się przeciwko ludzkiemu i boskiemu wrogowi przybierającego postać wielkiego węża uosabiającego siły chaosu i zniszczenia. Wiążąc wody w ziemi powoduje suszę, która zagraża zachowaniu ładu świata. Gdy wróg gromowładcy ginie, ten odzyskuje okradziony przez niego przedmiot lub istotę np. chmury deszczowe lub syna boga pod postaciom deszczu i przywraca równowagę świata. Dobrym tego przykładem jest wedyjski bóg Indra król dewów - dynastii panującej nad światem oraz jego największy przeciwnik wężopodobny Wryta, który kradnie chmury burzowe czym powoduje susze, aby potem zostać zgładzonym przez Indrę i zwrócić to co ukradł - jest to jeden z ważniejszy z mitów Rygwandy - jego echem są europejskie opowieści o smokach i bohaterach, którzy je pokonywali (por. zabicie smoka przez św. Jerzego). U Słowian warstwą wierzeń odpowiadającą indoeuropejskiemu wzorcowi jest rekonstruowana opowieść o walce Peruna reprezentującego niebiańskiego (i gromowładnego!) bohatera pokonującego Żmija (istoty związanej z ziemią, chaosem i wodami). Dodatkowo łączy się ona z rekonstruowanym mitem o walce Welesa i Peruna, reprezentujących właśnie przeciwstawne siły (niebiańskie przeciw chtonicznym). W tym wypadku gromowładny Perun porusza się wozem, a furgot jego kół jest słyszany, jako grzmot (odpowiada ono opowieściom o Thorze, walczącym z wężem Jormungarem, poruszającym się na latającym rydwanie, wydającego grzmoty). Piorun, najpotężniejsza broń Peruna, zabija wroga i wyzwala deszcz, lecz on i tak się odradza.

Badaczom nie umknęło również zbyt wielkie podobieństwo słowiańskiego gromowładcy w stosunku do nordyckiego - germańskiego Thora - Donara. Niektórzy przypuszczali nawet, że kult Peruna był przynajmniej częściowo zapożyczonym kultem Thora, tym bardziej, że wiele wskazuje na to, że wareska drużyna księcia Włodzimierza go czciła, tym bardziej, że w późnych słowiańskich stanowiskach archeologicznych odkrywano amulety z tzw. Mjölnirem. Wybitny slawista i językoznawca prof. Aleksander Bruckner był zwolennikiem tej hipotezy, dowodząc jakoby pierwotna nazwa słowiańskiego boga piorunów to Pierkyn lub Piorun, a kult został odnowiony czy też przypomniany poprzez wareskiego Peruna - Thora. Dyskusje na temat rodowodu Pioruna/Peruna nadal trwają, chociaż powierzchownie dominuje pogląd o czysto-słowiańskim (szczególnie wśród miłośników słowiańszczyzny) pochodzeniu kultu Peruna.

Kult


Piorun jest to chłop olbrzymiego wzrostu, doskonały strzelec, który nieustannie poluje na tajemniczego ptaka, zwanego latawcem. […] Chłop ogląda cudownego ptaka, a wtem zbliża się do niego olbrzymiego wzrostu człowiek ze strzelbą na plecach i torbą myśliwską przy boku. - Jam jest Piorun! - odzywa się - już siedem lat chodzę za tym ptakiem, już bardzo dużo prochu wystrzelałem, a nie mogłem go nigdy trafić. Jeżeli mi go sprzedasz, dostaniesz w zamian rożek prochu i rożek śrutu […] bylebyś tylko tych rzeczy na ziemi nie kładł […] zwierza śrutem, który ci dałem, nigdy nie chybisz. Chłop przystał i Piorun zniknął. Odtąd polował ciągle i zawsze obładowany zwierzyną wracał do domu.
  — Zapis etnograficzny z południowej Polski; Źródło: Wisła, t. VII, Warszawa, 1893, str. 114. 

Perun wraz z Welesem i Jarilem pozostaje jednym z trzech bogów, którego kult przejawiał się zarówno na słowiańszczyźnie wschodniej i południowej oraz zachodniej, chociaż na  terenie Połabia, Rugii, Polski, Czech i Słowacji słabo poświadczony, najczęściej przyjmuje się, że folklorystyczne wyobrażenie Pioruna/Pieruna/Groma, nie jako zjawisko atmosferyczne, lecz bliżej nieokreśloną postać, której Polacy mieli oddawać cześć (por. ,,chwalili i Pioruna, Ruś zwłaszcza[11]") jest przejawem zachodniego kultu gromowładcy (Peruna lub Jasza). Dodatkowo warto zwrócić uwagę, że połabska (więc zachodniosłowiańska) nazwa czwartku znaczy dosłownie "Dzień Peruna",  a jednym z atrybutów zachodniolechickiego Świętowita był łączony z Perunem biały koń, co zdaje się potwierdzać snutą przez Aleksandra Gieysztora teorie na temat ewentualnego pochodzenia Świętowita od Peruna, jako lokalny przejaw tego samego kultu. Świętowit to postać o mająca  związek z płodnościom, gromowładnością i wojną (Więcej: Świętowit) identycznie, jak Perun oraz Jarowit/Jaryło. Za obecnościom wiary w boga o nazwie "Perun - Perkun" u Słowian Zachodnich mogą świadczyć nazwy takich miejscowości, jak "Perkowice", "Perkowo" lub "Pierkunowo", a być może także: "Pieradła", "Pieranie", "Piergozy".

Najlepiej jednak pozostaje poświadczony w źródłach folklorystycznych i pisemnych na Słowiańszczyźnie Wschodniej i Południowej, jako Perún - Parom lub jako św. Eliasz, na wskutek inkulturyzacji wierzeń słowiańskich na chrześcijańskich świętych. Postać Kresnika znana Słoweńcom może być przejawem lokalnego kultu gromowładcy. W przekazach ustnych pojawia się, jako potężny mężczyzna z brodą z miedzi, który jeździ na koźle zaprzężonym w wóz i niesie ze sobą wielki topór lub młot. Wyrzuca on siekierę, która zabija złe demony i ludzi i wraca z powrotem prosto w jego dłoń (zapewne ma to podłoże indoeuropejskie lub ma związek z nordyckim Thorem). Jego żoną była Mokosza, z którą uosabiał słońce, lecz musiał dzielić się nią ze swym wrogiem - Welesem, dlatego też - według wierzeń bałkańskich - pojawia się zjawisko zachodu słońca. Inny pogląd wyrażają przekazy ustne z wschodniej słowiańszczyzny, gdzie bogiem słońca jest Dadźbóg, a zachodzi, by się obmyć w wodach i się zregenerować. Inną bronią, a zarazem podstawową, z której korzystał Perun były kamienie (reprezentujące błyskawicę i grzmot, który Słowianom kojarzył się z uderzeniem w ziemie jakiegoś kamiennego obiektu), którymi rzucał w Welesa - boga podziemi, magii i zaświatów lub w demony powietrzno - wodne reprezentujące chmury burzowe. Ludowe legendy głosiły błędne przekonanie, że gdy piorun uderza w ziemie pozostawia po sobie kamień gromowładcy - tzw. strzałki piorunowe, które w rzeczywistości były skamieniałościami Belemnitów - wymarłych organizmów morskich, często spotykanymi u Słowian pod postaciom amuletów. Przekonania na ich temat były różnorakie, wszak zawsze były potężnym bytem związane z naczelnym panteonu. Z jednej strony miały moc dobroczynną, drzewo uderzone takim kamieniem zyskiwało błogosławieństwo bogów i zdolności leczące ludzkie schorzenia i choroby. Włożenie strzałki piorunowej do kołyski miało zabezpieczać dziecko przed złymi mocami, a pocieranie wymion krowy cennym artefaktem miało zwiększać ilość mleka uzyskanego z dojenia. Jednak niebiański dar mógł również zabić. Symbolem Peruna mogło być złote jabłko łączone z nieśmiertelnościom. Uczestniczy on też aktywnie w micie o stworzeniu świata i bogów.

Uwagi

  1. Bies - Pierwotnie prasłowiański demon zła, który "wywołuje przerażenie" i może wpłynąć na zachowanie danej osoby (dosł. opętać ją). Szybko został utożsamiony z chrześcijańskim wizerunkiem diabła.
  2. Składanie ofiar z ludzi bogom u Słowian jest kwestiom sporną. Nie wiadomo czy fragment ,,Powieści minionych lat" opisywał prawdę czy powstał w celach propagandowych.
  3. Współcześnie uważa się, że kronikę pisało co najmniej kilku kronikarzy. A mnich Nestor był autorem tylko najstarszych działów
  4. Książę kijowski - Włodzimierz był 6 władcą Rusi Kijowskiej z dynastii Rurykowiczów przed swym pałacem w Kijowie wystawił na wzgórzu sześć bałwanów: Peruna, Chorsa, Dadźboga, Simargła, Strzyboga i Mokosza. Określanymi odtąd "Bogami Włodzimierzowymi" lub "Panteonem Włodzimierza". Posągi zostały zniszczone po przyjęciu przez Włodzimierza - nazywanego odtąd - Wielkim chrztu w obrządku prawosławnym.
  5. Bałwan - tu: Posąg kultowy przedstawiający zazwyczaj bóstwo.
  6. Ławica - tu: wyspa rzeczna na rzece Dniepr.
  7. Ruś Kijowska - Pierwsze państwo ruskie założone przez wikingów na czele z Rurykiem, od którego pochodzi dynastia Rurykowiczów, istniejące na terenach dzisiejszej Ukrainy, Białorusi oraz zajmujące niektóre wschodnie obszary dzisiejszej Polski. Współcześni Ukraińcy, Białorusini i Rosjanie uważają siebie za spadkobierców kultury staroruskiej.
  8. Igor Rurykowicz - drugi wielki książę kijowski, syn słynnego Ruryka.
  9. Woj/Woje - dawna nazwa Wojownika/Wojowników
  10. Słowianie składali w ofierze bogom i demonom m. in. czarne koguty i konie.
  11. Joachim Bielski; "Kronika"

Galeria

Mitologia słowiańska
Bóstwa
Panteon Włodzimierza PerunDażbógChorsStrzybógSimargł[1]Mokosz[2]
Wschodniosłowiańskie SwarógJaryłoKostromaRodWeles (Wołos) • PerepłutKupała (?[3]) • Kolęda (bóstwo) (?[4]) • DyjUsień
Bóstwa prapolskie i czeskie JaszŁadoDzidzilela (Łada, Lela) • NyjaPogodaŻywieDziewannaMarzanna (Morana) • Jan SobótkowyLel i PolelVarpul
Bóstwa Słowian nadbałtyckich i serbołużyckich ŚwiętowitRujewitPorewitPorenutŻywiaSwarożycJarowitRadogostProwePogwizdCzarnogłówCzarnobógBiałobóg (?[5]) • TrzygłówFlins[6]Krodo [7]PripegalMiklos (?[8]) • Bogowie kaszubscy
Południowosłowiańskie KresnikTrotPerperunaKurent
Demonologia
Demony powietrzne AżdachaĆmokChałaZduchaczGradLatawicaObłoczycaOmacnicaPłanetnik (Płamęta) • PoświstWietrzyca
Demony natury (leśne, górskie i polne) Baba JagaBaba grochowaBaba jagodowaPołudnicaBełtBłędne ognikiŁapiduchLeszyBoginkiDobrochoczyDziwożonaJaroszekLichoMiernikPolewikSporMiawkaWiłySamodiwaZagorkinia
Demony wodne BoginkiBaba wodnaBagiennikBrodaricaMamunaRusałkaUtopiecWodnikStichijaLamia
Demony domostw i dobra ŁaziebnikDomowik (Domocha) • DydkoBoboBucDworowyUbożeGumiennikKłobukKrasnoludkiKorgoruszeNareczniceStopanSkrzakPokućSkarbikNieśpiech
Demony zła i śmierci Biali ludzieBiesCzartGnieciuchHurbóżJędzaKikimoraMacicaMężykNocnicaPółnocnicaStrzygaTęsknicaTopielecUpiórUstrełWilkołakWisielecZagorkiniaZarazaZłydniaZmoraNawkiPoroniec
Regionalne LudkiWieszczyStolemyKrośniętaBorutaRoczitnikCiotaBòrówc i Bòrowô CiotaSzôlińcGòskĆmuch
Pół-demoniczne istoty i nadprzyrodzone byty Kwiat PaprociRarógPsiogłówŻmij
Święta
Wiosenne Jare GodyOstatkiStadoZielone ŚwiątkiŚwięto Jaryły
Letnie Święto PerunaNoc Kupały
Jesienne Dożynki
Zimowe Szczodre GodyBabidien
Obchodzone niezależnie od pory roku DziadySlavaSwaćba

  1. Hipotetycznie dwa bóstwa: Siem i Rgieł
  2. Znana również prawdopodobnie, jako "Matka Ziemia"
  3. bóstwo hipotetyczne, najprawdopodobniej jego kult nie istniał w czasach pogańskich, a jego postać została wykreowana dużo później
  4. bóstwo hipotetyczne, istnieje dziś marginalizowana teoria o pochodzeniu zwyczaju kolędowania od bóstwa "Kolędy"
  5. Bóstwo hipotetyczne na zasadzie analogii do Czarnoboga
  6. Bóstwo o wątpliwej autentyczności
  7. Starsze wzmianki przedstawiają go, jako bóstwo germańskie, zaś późniejsze - jako słowiańskie
  8. bóstwo poświadczone jedynie w legendach o górze św. Jana
Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA , o ile nie zaznaczono inaczej.